Ceyhan ağzı ve Yumurtalık Körfezi arasında kalan ve lagünler, tuzcul bataklıkları, çamur düzlükleri, sazlıklar, ıslak çayırlar, kumullar ve bir çam ormanından oluşan dev bir sulakalan sistemidir. Başlıca sulakalanlar Çamlık ( ya da Yumurtalık) Lagünü, Yelkoma Gölü (1150 ha), Ömer Gölü (350 ha), Yapı Gölü (300 ha) ve Darboğaz Gölü’dür (380 ha). Bölgedeki diğer sulakalanların aksine, düzensiz bir kıyı çizgisine sahip bölge, denizlebirçok noktada birleşmektedir; eski Ceyhan yatağı ÖKA’nın ortasından geçmektedir. Avcıali ve Esemen göllerinden oluşan Yelkoma Gölü, geniş tuzcul bataklıklarla çevrili sığ bir lagündür. İlkbahar ve yaz aylarında gölün bir bölümü kuruyunca, özellikle kuzeyde geniş çamur düzlükleri ortaya çıkar. Tatlı suyun kumullardan göle sızdığı bölümlerde sazlıklar vardır. Tuzcul bataklıklar ve çamur düzlükleriyle çevrili olan Çamlık Lagünü, Ömer Gölü, Yapı Gölü, Darboğaz Gölü ve daha küçük Kaldırım Gölü, kış aylarında su seviyesi yükseldiğinde tek bir büyük göl oluştur. Ömer gölü ve Çamlık Lagünü arasındaki bir yarımadanın üzerinde, 59 hektarlık bir alan kaplayan, Türkiye’nin nadir Halep çamı (Pinus halepensis) ormanlarından biri bulunur. ÖKA’yı çevreleyen tuzvul bataklıkların bir bölümü tarım alanına dönüştürülmüştür. Batı bölümünde büyükbaş hayvanların otladığı geniş ıslak çayırlar vardır. Yelkoma Lagünü’nün ağzında, eski Ceyhan ağzında ve Çamlık Lagünü’nün Yumurtalık Körfezi’ne açıldığı yerde dalyanlar bulunmaktadır (Çamlık Lagügü’ndeki, 1300 m uzunluğunda sazdan yapılma bir duvardır). Balıkçı kooperatifleri göllerde 1995 yılında 43 ton balık tutulduğunu rapor etmişlerdir. Bölgede yavru balık da toplanmaktadır.
Yumurtalık Körfezi, nesli tehlikealtındaki yeşil kaplumbağanın (Chelonia mydas) Akdeniz’deki bilinen tek kışlama alanıdır.
Kuşlar
ÖKA türleri: Alan, üreyen turaç (5 çift), akça cılıbıt ve küçük sumru popülasyonlarıyla ÖKA statüsü kazanır. Kış boyunca büyük sayılarda sukuşunu barındırır (maks. 35.284). bunların en önemlileri, fiyu (maks. 7189), kılıçgaga (maks. 440), akça cılıbıt (maks. 805) ve küçük kumkuşudur (maks. 2200).
Ek bilgi: Alan üzerinden gerçekleşen bahar göçü, 1987 yılında WIWA (hollanda) tarafından yapılan bir araştırmayla ayrıntılı olarak incelenmiştir. Araştırma, binlerce kıyı kuşunun alanda konakladığını ortaya koymuştur. Ancak dip faunasının, dolayısıyla besin maddelerinin yetersiz oluşundan, kuşlar bölgede çok kısa süre kalırlar.
Koruma ve Sorunlar
- 1994 yılında Yumurtalık Lagünleri 16.430 hektarlık bir Tabiatı koruma Alanı ilan edilmiştir. ÖKA bu koruma alanının sınırlarını izlemektedir. 1993 yılında bölgeye SİT Alanı statüsü verilmiştir. 1996’da Bayındırlık Bakanlığı bölgede, sulakalanın özelliklerini de dikkate alan bir Çevre Düzeni Planı hazırlamıştır. Bu plan deltadaki yapılaşmayı düzenlemekte ve özellikle yazlık konut yapımına kısıtlamalar getirmektedir.
- Devlet Su İşleri’nin, ÖKA’nın kuzeybatısında 15.000 ha, kuzeydoğusunda ise 9890 ha sulamayı öngören, kısmen tamamlanmış projeleri vardır. Tüm projelerde, tarımdan dönen suların sulakalana karışmasını engelleyecek önlemler alınmıştır. Ancak, sulakalana olan yüzey akımının azalacak olmasının alan üzerindeki etkilerini inceleyen bir çalışma yapılmamıştır.
- ÖKA’nın doğusunda yer alan Yumurtalık Serbest Bölgesi’nde, ağır metal endüstrisi tesisleri ve Irak petrollerini taşıyan boru hattının ulaştığı bir tanker dolum tesisi bulunmaktadır. Orta Asya petrollerinin taşınacağı olsı bir boru hattı rotasının da sonunda yer alan bölgede, bir dolum tesisi daha kurulması planlanmaktadır. Ancak, bölgede daha önce yapılması planlanan bir termik santral projesi rafa kaldırılmıştır. Daha doğuda İskenderun Körfezi’nin karşı tarafında da petrol rafinerisi, ağır metal ve çimento fabrikaları bulunmaktadır.bugüne kadar büyük çaplı bir kaza (örneğin petrol sızıntısı) meydana gelmemiştir. İskenderun Körfezi’nde hakim olan batı akıntıları sonucu böyle bir kazanın, ÖKA ve çevresi için felaketle sonuçlanması kaçınılmazdır.
- Kaçak balıkçılık bölgedeki balık stoklarında büyük düşüşlere neden olmuştur. DHKD’nin 1996 yılında yaptığı bir çalışmada, Yumurtalık Körfezi’nde çok sayıda denizkaplumbasının trolcülerin ağlarına takıldığı ve daha sonra öldürüldüğü ortaya konmuştur.
