İğneada

İğneada Longozu Önemli Bitki Alanı (OBA), Karadeniz kıyısında, Türkiye-Bulgaristan sınırının 15 km güneyinde yer alır. Subasar orman, kalkerli turbalık, bataklık ve kumul bitki topluluklarının bir karışımım içeren OBA, nehir setindeki kumlu mera, kum bandı ve sulakalanlar başta olmak üzere zengin bir bitki örtüsüne sahiptir. İğneada Longozu, Türkiye'de yalnızca burada kayıtlı bulunan Centaurea arenana gibi ülke çapında nadir en az 11 türe ve Bem Sözleşmesi Ek Liste I'de yer alan 5 türe (Aurinia uechtritziana, Salvinia natans, Silene sangaria, Trapa natans ve Verbasaım degenii) ev sahipliği yapar. OBA, Avrupa'nın güneydoğusuna özgü dişbudak-meşe-kızılağaç karışık orman tipinin Türkiye'de bulunan en önemli iki örneğinden birini içerir. Alan, kum bandı üzerindeki nitelikli bitki örtüsü ve uluslararası sözleşmelerle korunan bitki türlerinin bulunduğu zengin kumul ve sulakalan florası nedeniyle oldukça önemlidir.

Büyük bir bölümü çeşitli koruma statüleriyle koruma altında olmasına karşın, ÖBA'daki kum bandı herhangi bir biçimde koruma altında değildir. Bulgaristan sınırına kadar yapımı planlanan Batı Karadeniz otoyolu, kum bandı üzerindeki olağanüstü bitki örtüsü için çok büyük bir tehditdir. Öte yandan, İstanbul'a su sağlamak amaayla alanı besleyen su kaynaklarım kullanma girişimleri nedeniyle, subasar orman ve diğer sucul habitatlar büyük bir tehlikeyle karşı karşıya kalmıştır. Aynca ÖBA'yı yerel olarak tehdit eden etmenler arasında, yazlık ev yapımı, kum çıkarımı, ağaçlandırma ve giderek artan turistik etkinlikler de sayılabilir.

Alanın Tanıtımı
İğneada Longozu ÖBA'sı, Bulgaristan sınırının 15 km güneyinde Karadeniz kıyısında yer alan kumul, göl, bataklık ve subasar orman habitatlannın bir karışımını içerir. Alanda, doğal kum bandının Istranca Dağlan'ndan Karadeniz'e akan [Taşlı Dere (Çavuş Dere) ve Bulanık Dere başta olmak üzere] bir dizi akarsuyu bloke etmesiyle çok çeşitli bir bitki örtüsü gelişmiştir. Kum bandı üzerinde çeşitli kumul bitki örtüsü tipleri gelişirken, arkasında subasar orman ve sulakalan habitatlarının bir mozaiği oluşmuştur.
Kum bandının uzunluğu yaklaşık 5-10 km'yi, derinliği 300 m'yi bulur. Bu bölümde sahil, ön cephe kumul ve sabit kumul bitki örtüleri son derece iyi durumdadır. Bu bitki örtülerinde sahilin arkasına doğru Paliurus spina-christii topluluktan küçük öbekler halinde yer alır. OBA sınırlarındaki en önemli bölüm olan kum bandı, Türkiye'nin kuzeybatısı ve Bulgaristan'a endemik pek çok nadir bitki içerir: Bunlar arasında Aurinia uechtritziana, Centaurea arenana, C.kilaea, Jurinea kilaea, Peucedanum obtusifolium, Stachys maritima, Silene sangaria ve S.dichotoma ssp. euxina sayılabilir.

Yüksekliği yaklaşık 15-20 m olan subasar orman bitki topluluğu, sık sayılabilecek bir yüksek orman formasyonundadır. Avrupa'nın güneydoğusuna özgü bu dişbudak-meşe-kızılağaç orman tipinin en sulak bölümlerinde kızılağaç (Alnus glutinosa) ve dişbudak (Fraxinus angustifolia ssp. oxycarpa), nispeten daha kuru bölümlerde ise saplı meşe (duercus robur) başta olmak üzere çeşitli meşe türleri baskındır. Buna ek olarak, Clematis viticella ve Smilax excelsa gibi tırmanıcı türler ormanın en belirgin özelliğidir. Bu orman toplulukları Karadeniz'in güneybatı sahillerinde (Türkiye'nin kuzeybatısı ve Bulgaristan'daki birkaç su basan vadide) görülen çok nadir ve önemli habitatlar olup, her iki ülkede de ortak olarak 'longoz' şeklinde adlandırılır.

Subasar orman mozaiği içinde bir dizi hafif tuzlu ve tatlısu sulakalan bitki topluluğu gelişmiştir. Sulakalan sisteminde yer alan tatlısu ve hafif tuzlu su gölleri arasında: Erikli Gölü (43 ha) ve Mert Gölü (266 ha) hafif tuzlu su; Saka (5 ha), Hamam (19 ha) ve Pedina (Koru) (10 ha) gölleri ise tatlısu içerir. Alanın denize yakın bölümü Phragmites australis ve Schoenoplectus spp. ağırlıklı kalkerli boylu bataklık bitki topluluklarıyla çevrelenmiştir. Çoğunlukla tatlısu göllerinin bulunduğu bataklık bitki örtüsü, Türkiye'de örneğine çok az rastlanan Avrupa-Sibirya tatlısu florasını içermesi ağsından oldukça önemlidir. Bu bitki örtüsünde yer alan pek çok bitki türü aynı zamanda yüksek su kalitesinin göstergesi olarak kabul edilir. Bunlar arasında; Cladîum mariscus, Euphorbîa palustris, Hydrocharis morsus-ranae, Najas morina, N.mînor, Oenanthe aguatîca, O.flstulosa, Potamogeton nodosus, P.panormîtanus, P.trichoîdes, P.crispus, Salvînîa natans, Spîrodela polyrhîza, Trapa natans ve Utricularia australîs sayılabilir.

Subasar ormanın daha kuru kısımlannda nehir setleri boyunca küçük kumlu kurak mera topluluktan görülür. Ayrıntılı çalışılmamış olmakla birlikte diğer kurak meralar ve gelişmekte olan fundalıklarda alanın çeşitliliğine katkıda bulunur. Nehir seti üzerinde gelişmiş bitki örtüsünde, Türkiye için yeni bir tür, Logfîa minima ve Türkiye'de çok az kayıtlı bazı Trifolium türlerine (örneğin T.bocconei ve T.glomeratum) rastlanır.

Nadir Türler
KÜRESEL ÖLÇEKTE TEHLİKE ALTINDAKİ TÜRLER [3 TAKSON] Centaurea Idlaea [EN D, V], Silene sangaria [EN D, E], Verbascum degenii [END, E]
AVRUPA ÖLÇEĞİNDE TEHLİKE ALTINDAKİ TÜRLER [4 TAKSON] Aurinia uechtritziana [V], Peucedanum obtusifolium [END, n/l], SaMnia natans [R], Trapa natans [n/l]
ULUSAL ÖLÇEKTE NADİR DİĞER TÜRLER [4 TAKSON] Centaurea arenana [R*], Logfîa (Füago) minima [n/l], Jurinea kilaea [R], Trifolium bocconei [K]

Doğa Koruma

OBA çeşitli koruma statüleriyle koruma altındadır: Alanın büyük bir kısmı 1978 yılında Yaban Hayatı Koruma Sahası (5399 ha) ve güneyi 29.04.1988 tarihinde Saka Gölü Longozu Tabiatı Koruma Alanı (1345 ha) ilan edilmiştir. Buna ek olarak OBA 1991,1993 ve 1994 yıllarında birkaç aşamada Doğal SitAlanı olarak koruma altına alınmıştır. Resmi korumaaltında olmasına karşın, halen alanda bekçilerle yerinde koruma yapılmamaktadır.
İğneada Subasar Ormanı içerdiği siyah leylek üreme popülasyonu nedeniyle Önemli Kuş Alanı (OKANo.2) olarak belirlenmiştir İğneada Longozu ÖBA'sı, 1990'lı yılların sonundaDünya Bankası GEF (Global Environmental Fadlity)tarafından desteklenen korunmuş alanların yönetimiyle ilgili bir proje çerçevesinde, Türkiye'de dörtpilot bölgeden biri olarak seçilmiştir. Söz konusuprojenin ikinci aşamasında (GEFü) Orman Bakanlığı'nın eşgüdümünde yürütülecek proje çalışmalarına ise 2000 yılında başlanmıştır.
Alanda Bern Sözleşmesi Ek Liste I'de yer alan beştür bulunur: Aurinia uechtritziana, SaMnia natans,Silene sangaria, Trapa natans ve Verbascum degenii.
Alanda bulunan Bern Sözleşmesi'ne göre Tehlike Altındaki Habitatlar: 16.2113 - Karadeniz embn'yonik kumulları, 16.2124 - Karadeniz beyaz kumulları,16.22B11 - Güneybatı Karadeniz sabit kumulları,22.415 - Salvinia yatakları, 44.4322 - Batı Karadeniz longoz ormanları.

Tehditler ve Diğer Koruma Konuları

İstanbul'un su gereksinimini karşılamak üzere İSKİ (İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi) tarafından çalışmaları sürdürülen Istranca Dereleri Su Projesi ÖBA'yı tehdit eden en önemli etmenlerden biridir. Bu projenin tamamlanan I. ve II. aşamalarında İğneada Longozu'nun su kaynakları olan küçük nehir vadilerine 7 küçük baraj gölü yapılmıştır. Böylece, alanda doğal akışı durdurulan su depolanmak üzere Terkos Gölü'ne (OBA No.6) pompalanmaktadır. Bu müdahale hiç şüphesiz İğneada Longozu'nu besleyen su miktarının azalmasına ve buna bağlı olarak ÖBA'nın özelliklerinin olumsuz yönde etkilenmesine neden olacaktır. Istranca derelerinden İstanbul'a sugetirme projesinin 2001 yılında başlanan m. ve IV.aşamalan uygulamaya konmadan önce OBA içinde mutlaka çevresel etki değerlendirme çalışmalarının yapılması gereklidir. Aksi takdirde İğneada Longozu'nun geleceği büyük bir tehlike altındadır.

Alanın kuzey kesimlerinde, İğneada yerleşimalanı çevresindeki sulakalanların kenarlanna yapılan yazlık evler ÖBA'yı tehdit etmektedir.
OBA, sahilde ve diğer doğal habitatlarda, başta arazi araçlarıyla gezinti olmak üzere artarak süren bazı rekreasyonel faaliyetler nedeniyle tehdit altındadır.
ÖBA'yı tehdit eden diğer etmenler arasında kuru fundalıkların ve sulakalanların (küçük ölçekli de olsa) çam ve kavak ile ağaçlandırılması sayılabilir.

Alanın içerdiği OBA kriterleri:

Al: 3 Küresel Ölçekte Tehlike Altındaki Tür (2 Bern Sözleşmesi Ek Liste I türü dahil)
A2: 4 Avrupa Ölçeğinde Tehlike Altındaki Tür (3 Bern Sözleşmesi Ek Liste I türü dahil)
B:Zengin Tür Çeşitliliği İçeren Genel Habitatlar- 21, 22, U, 53
C2: Tehlike Altındaki Doğal Habitatlar - 16.2113, 16.2124, 16.22B11, 22.415, 44.4322

Kaynaklar
Baytop ve Byfield (1997); Byfield ve Özhatay, N. (1995); Seçmen ve Leblebici (1991a ve b); Yarar ve Magnin (1997).
Andrew Byfield, Neriman Özhatay